Monday, 27 July 2020

नाचते रहो नाचते रहो...till you reach success (सरोज खान – अंतिम भाग)

सरोजजींनी नृत्याच्या क्षेत्रात स्वतःच्या नावाचा प्रचंड दबदबा निर्माण केला होता आणि त्याचे विशेष श्रेय हे त्यांच्या मेहनतीबरोबरच त्यांच्याकडे असलेल्या नृत्यकौशल्याला जातं. नृत्याच्या स्टेप्सच्या विविधतेचे त्यांच्याकडे जणू भंडारच होते. एका एका शब्दात चार वेगवेगळ्या स्टेप्स त्या द्यायच्या. हावभावाला नृत्यात त्या सर्वाधित महत्त्व द्यायच्या. एका साऊथमधील चित्रपटातील गाण्याच्या एका ओळीवर त्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारचे सोळा हावभाव दिले होते. वेगवेगळे फॉरमेशन्स आणि जागेचा चोख वापर त्यांच्या नृत्यदिग्दर्शनात दिसायचा. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे डोला रे डोला हे नृत्य. माधुरी, श्रीदेवी, ऐश्वर्या यांच्या नृत्य शैलीबद्दल त्यांना विशेष कौतुक होते. निंबुडा निंबुडा...नृत्याच्या वेळी ऐश्वर्याच्या टाचांना आणि गुडघ्यांना खूप दुखापत झाली होती. तरीही कुठलीही तक्रार न करता तिने त्या नृत्यासाठी मेहनत घेतली होती, हे त्या आवर्जून सांगतात. चार चार दिवस तालीम करूनही समाधानी नसलेली श्रीदेवी स्वतःहून त्यांना आपण अजून शुटिंगसाठी तयार नसल्याचे सांगत असे. तिच्यातल्या या गुणवत्तेमुळे ती खरोखरच एक गुणी नृत्यांगना असल्याचे त्यांनी नमूद केले होते.

कोणत्याही अभिनेत्रीने एखाद्या स्टेपचे अथवा नृत्याचे उत्तम सादरीकरण केले तर त्या अभिनेत्रीला सरोजजी खूष होऊन १०१ रुपयांचे बक्षिस देते आणि त्यांच्याकडून मिळालेले हे बक्षिस म्हणजे त्या त्या अभिनेत्रींना आभाळाला हात लावल्यासारखे होत असे. अशा अनेक पोचपावत्या माधुरी, श्रीदेवी, ऐश्वर्या, जूही यासारख्या अभिनेत्रींना मिळालेल्या आहेत.

सरोजजी कडक शिस्तीच्या आणि स्पष्ट स्वभावाच्या होत्या. एखादी गोष्ट त्या तोंडावर बोलून टाकायच्या. दिल मेरा मुफ्त का या गाण्याच्या सेटवर रात्री दोन वाजता करिना कपूरला ओरडून बोलल्या होत्या. ए लडकी कमर हिला कमर हिलाएगी नही तो शॉट ओके नही होगा... त्यांना अभिनेत्रींमध्ये एकदा सगळ्यात जास्त राग आला होता तो रवीना टंडनचा. तिने नृत्याचा नमस्कार केला नव्हता म्हणून त्या खूप चिडल्या होत्या. त्यांच्याबरोबर अठरा वर्षे काम केलेले असिस्टंटसुद्धा त्यांना खूप घाबरायचे. असिस्टंटनी शिकवलेला डान्स विसरले किंवा स्टाईल बदललेली त्यांना अजिबात आवडायचे नाही. कामाच्या वेळी बोलले किंवा टाईमपास केला तर त्यांना खूप राग यायचा.

वैयजंती माला, वहिदा रहमा, पद्मिनी यांचा काळ त्यांना खूप आवडायचा. सरोजजींच्या नृत्यावर खूष होऊन वैयजंतीमाला यांनी त्यावेळी त्यांना २१ रुपये दिले होते. तो त्यांच्यासाठी सुवर्णक्षण होता. त्या म्हणायच्या की तो काळ आणि ती माणसे काही वेगळीच होती. एक भावनिक आत्मीयता होती त्यावेळी. आता सगळे मशीन झाले आहेत. व्यावसायिक संबंधांना जास्त महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

त्यांच्या आवडत्या डान्सरमध्ये त्या गोविंदा आणि हृतिक रोशनचे नाव घेतात तर हिरोईनमध्ये अर्थातच माधुरी आणि श्रीदेवी यांना बॉर्न डान्सर म्हणून संबोधतात. त्या म्हणतात नृत्यात तरबेज असलेल्या डान्सरकडून आम्हालासुद्धा खूप शिकायला मिळतं. त्याचबरोबर नृत्य शिकण्यासाठी तुमची फिगर झिरोचं असायला पाहिजे असं काही नाही तर तुमची मेहनत आणि जिद्द असेल तर शरीराने वजनदार असलेली व्यक्तीही उत्तम नृत्य करू शकते, असे त्यांचे मत होते. त्यांच्या नृत्यदिग्दर्शनातील सिग्नेचर स्टेप ही त्यांची विशेष खासियत असायची. त्यांच्या या सिग्नेचर स्टेपमुळे ते गाणं ऐकताच ती नृत्ये डोळ्यासमोर येतात. या लक्षवेधी ठरलेल्या सिग्नेचर स्टेप्स सरोजजी लहान मुलांना नजरेसमोर ठेवून देत असत. त्यांच्या मते लहान मुलांना अगदी सहज करता आल्या पाहिजेत. याच त्यांच्या नृत्यशैलींच्या वैशिष्ट्यांमुळे त्यांना असंख्य वेळा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले आहेत. शिवाय देवदास, जब वी मेट आणि सिंगारम यासाठी एकूण तीन वेळा त्या राष्ट्रीय पुरस्काराच्या मानकरी ठरल्या आहेत. आपल्या भारतीय नृत्यशैलींचा इतका मोठा खजिना असताना अलिकडच्या काळात वाढत चाललेल्या हिप-हॉप, सालसा यासारख्या पाश्चात्य नृत्यशैलींचे महत्त्व त्यांना थोडे त्रास देत होते आणि आपली संस्कृती आपण विसरत असल्याची खंत वाटत होती. पण तरीही नृत्याची आवड असणाऱ्या प्रत्येक नृत्यप्रेमीला त्या आवर्जून सांगातत. मन लावून काम करा, नृत्य करा, मेहनत करा. तुम्हाला कुणी बघतंय का याचा विचार करू नका. नाचत राहा, नाचत राहा. जिथपर्यंत तुम्ही यशस्वी होत नाही तिथपर्यंत फक्त नाचत राहा.


Monday, 20 July 2020

माईलस्टोन ठरलं एक दो तीन (सरोज खान - भाग तीन)

फार पूर्वीपासून चित्रपट, चित्रपटातील गीते, संगीत आणि नृत्ये यांना आपल्या आयुष्यात फार महत्त्वाचे स्थान आहे. यापैकी कुठल्या ना कुठल्या गोष्टीचा आपल्यावर प्रभाव पडलेला आहे आणि पडत असतो. भगवान दादांच्या नृत्यशैलीपासून ते टायगर श्रॉफ पर्यंत तर पद्मिनी, वैयजयंती माला पासून नोरा फत्तेह अलीपर्यंतच्या सर्व स्टार्सना आपण चित्रपटांमध्ये नाचताना पाहिले आहे. या प्रवासातील शेकडो अभिनेते आणि अभिनेत्रींच्या स्टाईलवर, नृत्यावर आपण फिदा झालेलो आहोत. त्यांच्या नृत्याचे, स्टाईलचे आपण आपल्या आनंदाच्या क्षणी कित्येकदा अनुकरण केले आहे. परंतू त्यांना थिरकायला लावणाऱ्या नृत्यदिग्दर्शकांना त्या पडद्यामागच्या अवलियांना त्या काळी प्रेक्षकांमध्ये खूप कमी ओळखले जायचे. त्या त्या नृत्याचे श्रेय हे त्या त्या स्टारला दिले जायचे आणि त्या नृत्याला जन्म दिलेल्या जन्मदात्याला म्हणजेच नृत्यदिग्दर्शकाला सोयीस्करपण विसरले जायचे. श्रेयनामावलीत कुठेतरी कोपऱ्यात नाव असायचे आणि नृत्य या विभागासाठी अवॉर्ड तर दूरचीच गोष्ट होती. ही अत्यंत खेदाची गोष्ट होती.

परंतू १९८८ साली तेजाबमधील एक दोन तीन या गाण्यावरील नृत्याने अशी काही किमया केली की सगळा इतिहासच बदलून गेला. सरोजजींच्या नृत्यदिग्दर्शनाने या गाण्याला चार चाँद लागले होते. माधुरी दीक्षित सारख्या नवोदित अभिनेत्रीकडून करून घेतलेले नृत्य, त्यातील सिग्नेचर स्टेप, हावभाव, एक ना अधिक अशा किती गोष्टींचे कौतुक करायचे. या गाण्यानंतर सगळीच गणितं बदलून गेली. माधुरी दीक्षित ही रातोरात स्टार झाली. तिच्या नृत्याची आणि अदांची मोहिनी प्रेक्षकांवर जबरदस्त पडली होती. या नृत्याने सर्व रेकॉर्ड तोडून टाकले होते. तुफान प्रसिद्धी मिळाली या नृत्याला आणि तिथेच एक मोठा आमूलाग्र बदल झाला तो म्हणजे नृत्यदिग्दर्शक हे प्रकाशझोतात आले. अगदी सर्वसामान्य प्रेक्षकही नृत्यदिग्दर्शक सरोजखान यांना ओळखू लागले. एक दो तीनच्या बेसूमार प्रसिद्धीने फिल्मफेअरने नृत्यदिग्दर्शक हा विभाग पुरस्कारसाठी सुरू केला आणि त्या वर्षीच सुरू झालेले हे नृत्यदिग्दर्शनाचे अवॉर्ड मिळाले सुद्धा सरोजजींना, यावरून एक गोष्ट सिद्ध होते की इतका मोठा बदल घडवून आणण्याची ताकद सरोजजींमध्ये होती, त्यांच्या नृत्यकौशल्यात होती. ज्यांनी पुरूषी वर्चस्व असलेल्या या नृत्यदिग्दर्शन क्षेत्रात स्वतःच अस्तित्व निर्माण केलं आणि यशस्वी होऊन दाखवलं.

एक दोन तीन वरचे नृत्य हे माईलस्टोन ठरले होते. फक्त पंचवीस मिनिटांत बसवलेली कोरिओग्राफी माधुरी दीक्षितला आत्मसात करायला तब्बल सतरा दिवस रोज सकाळी दहा ते रात्री दहा पर्यंत तालमी कराव्या लागल्या होत्या, तर याचे प्रत्यक्ष शुटिंग सात दिवस चालले होते. या नृत्यानंतर सरोज खान आणि माधुरी दीक्षित यांचे समीकरण जुळले ते कायमचेच. एका पाठोपाठ एक हिट नृत्यांची रांगच लागली. आपल्या फेवरेट हिरॉईन माधुरीबद्दल बोलताना सरोजजी सांगतात की माधुरी ही माझ्या आयुष्याची सावली आहे, अगदी झेरॉक्स कॉपी. माझ्या कल्पनांना तिने पंख लावले आणि मी हवेत उडायला लागले. तिने आपल्या कामात कधीही कामचुकारपणा केला नाही की आळशीपणा केला नाही. मी एखादी गोष्ट करायला सांगितली म्हणजे संपलं, ते काम त्याच पद्धतीने करण्यासाठी ती प्रचंड मेहनत घ्यायची. तिने त्यासाठी कधी कारणं दिली नाहीत की पळवाटा शोधल्या नाहीत. ती जशी नवीन असताना माझ्याकडे आली तशीच ती शेवटपर्यंत होती. अगदी डाऊन टू अर्थ. गुरूंकडून अशाप्रकारे पोचपावती मिळणं ही खूप मोठी भाग्याची गोष्ट असते.

माधुरीने सुद्धा आपल्या या गुरूरुपी या नृत्याच्या देवीचा कायम आदर केला. त्यांच्यापती असलेली प्रेम, सन्मान तिने वेळोवेळी व्यक्त केले आहे. शास्त्रीय नृत्य परंपरेत अतिशय मानाचे असे समजले जाणारे पाद्यपूजन तिने एका डान्स रिॲलिटी शोच्या सेटवर सरोजजींचे केले होते आणि तो क्षण खूप भावूक होता.

माधुरीप्रमणेच आपण इतरही अनेक अभिनेत्रींचे सरोजजींबद्दलचे अनुभव आणि त्यांच्या नृत्यशैलींची खासियत आपण पुढील भागात जाणून घेणार आहोत. 


Monday, 13 July 2020

सिटी बजी की नहीं...

भारतीय शास्त्रीय नृत्याचा पारंपरिक वारसा ज्यांनी अतिशय उत्तमरितीने भारतीय चित्रपटात उतरवला त्या सरोजजीं गेली ६७ वर्षे या चित्रपटसृष्टीत काम करत होत्या. कामाचे स्वरूप बदलत बदलत प्रतिथयश नृत्यदिग्दर्शकापर्यंत पोहोचण्यात त्यांच्या अथक परिश्रमांचा वाटा मोठा आहे. आत्तापर्यंत त्यांनी २५०० चित्रपटांत नृत्यदिग्दर्शन केले आहे आणि हा आकडा नक्कीच आपल्या भुवया उंचावणारा आहे.

मेन कोरिओग्राफर्सना असिस्टंट म्हणून काम करत असताना खूप मोठ्या मोठ्या स्टार अभिनेत्रींना त्यांनी नृत्य शिकवले होते. त्यांचे नृत्य शिकवणे सगळ्या अभिनेत्रींना खूप आवडायचे त्या सरोजजींवर प्रभावित व्हायच्या. परंतू स्वतंत्ररित्या कोरिओग्राफर म्हणून त्यांना पहिले काम अभिनेत्री साधना यांनी गीता मेरा नाम या चित्रपटात दिले. तिथून त्यांनी काही मराठी, राजस्थानी आणि हिंदी चित्रपटात कोरिओग्राफी करायला सुरुवात केली होती. पण खऱ्या अर्थाने त्यांना ब्रेक मिळाला तो सुभाष घई यांच्या हिरो पिक्चरमध्ये. हिरोपासून त्यांना बॉलिवूड इंडस्ट्री सरोज खान या नावाने ओळखू लागली.

केवळ पुरुषप्रधान कोरिओग्राफर असलेल्या या चित्रपटसृष्टीत त्या पहिल्या महिला कोरिओग्राफर झाल्या होत्या, यासाठी त्यांना खूप वाट बघावी लागली आणि हे एखादा डोंगर खोदून रस्ता बनवण्या इतकं हे निश्चितच कठीण काम होतं. शास्त्रीय नृत्य, लोकनृत्य, वेस्टर्न नृत्य यात त्यांची मास्टरी होती. कथ्थक, भरतनाट्यम या नृत्यांचे शास्त्रशुद्ध शिक्षण न घेताही त्याचा वापर बॉलिवूडमध्ये कसा करायचा हे त्यांना चांगले माहीत होते. एका नृत्याची कोरिओग्राफी करायला त्यांना जास्तीत जास्त वीस मिनिटे लागायची आणि तेसुद्धा त्यांच्या नृत्यातील स्टेप्स या कधीच कुठेच रिपीट नसायच्या. प्रत्येक गाणं हे वेगळं असायचं.

त्यांची आपल्या कामावर असलेली श्रद्धा आणि वेड यासाठी आपले शब्द अपुरे पडतील. स्वतःच्या साडेआठ महिन्याच्या मुलीला देवाज्ञा झाली असताना सकाळी तिला रिवाजाप्रमाणे दफन करून दुपारी त्या हरे राम हरे कृष्णा चित्रपटाच्या दम मारो दम या गाण्याच्या शुटिंगला जाण्यासाठी ट्रेनमध्ये बसल्या होत्या. हे ऐकताच शरीरावर काटा येतो.  

देवदासच्या डोला रे डोला या गाण्याच्या शुटिंगच्या वेळी सुद्धा त्या आजारी होत्या. पंधरा दिवस त्या सेटवर औषधे घेत घेत, मध्ये झोपून नृत्याविषयीच्या सूचना देत होत्या. अशा आजारी अवस्थेत केलेले काम त्यांना पुढे देवदासच्या रिलिजच्या वेळी आयसीयूमध्ये घेऊन गेले आणि देवदासच्या स्क्रिनिंगनंतर ऐश्वर्या राय आणि देवदासची मुख्य टीम जेव्हा त्यांना भेटायला गेली तेव्हा त्याही परिस्थितीत त्यांनी संजय लीला भन्साळींना पहिला प्रश्न विचारला डोला रे डोला पे सिटी बजी की नही, ते ऐकून भन्साळी यांच्या डोळ्यात पाणी आले होते. आपल्या कामावर किती ते प्रेम आणि निष्ठा. या कामाच्या वेडेपणाला आणि झपाटलेपणाला माझा सलाम. चित्रपटसृष्टीत कोरिओग्राफरला असलेले साधारण महत्त्व हे अनन्यसाधारण महत्त्वात बदलायला कारणीभूत ठरलेल्या अशा या अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्वाचे आणखी पैलू आपण पुढील भागात जाणून घेणार आहोत. 


Monday, 6 July 2020

अप्रत्यक्ष गुरु – सरोज खान (भाग १)

कला कुठलीही असो ती कला आत्मसात करण्यासाठी शिकण्यासाठी योग्य गुरुंचे मार्गदर्शन महत्त्वाचे असतो. आपल्यातील कलेचा, आवडीचा कल बघून आपण त्या कलेच्या गुरुंकडे ती शिकण्याची सुरुवात करतो. योग्य गुरुंचे मार्गदर्शन मिळणे ही खूप महत्त्वाची गोष्ट असते. पण काही व्यक्तिमत्त्व ही आपल्या आयुष्यात अप्रत्यक्षपणे गुरुंचे काम करत असतात आणि त्यातलेच एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे गुरु सरोज खान.

मी डॉ. किशू पाल, कै. सुबल सरकार, कै. चंद्रकांत हडकर, श्री अरविंद राजपूत आणि कथ्थक नृत्यशैलीत ज्यांनी मला पाय टाकून चालायला शिकवलं अशा माझ्या गुरूवर्या मान. डॉ. सौ. मंजिरी श्रीराम देव या सर्व दिग्गज गुरुंकडून भरतनाट्यम, कथ्थक आणि लोकनृत्य या वेगवेगळ्या शैली आत्मसात केल्या. परंतू माझ्या नृत्यजीवनावर असलेला बॉलिवूडचा प्रचंड प्रभाव हा प्रसिद्ध कोरिओग्राफर सरोज खान यांच्यामुळे झाला असल्याचे म्हणता येईल. कळायला लागायच्या वयाच्या आधीपासून त्यांनी बसवलेल्या वेगवेगळ्या नृत्यांवर मी नृत्य करतेय. मीच काय माझ्यासारख्या शेकडो, लाखो असतील ज्यांना त्यांनी थिरकायला शिकवलं असेल...थिरकायला लावलं असेल.

वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून चित्रपटसृष्टीत बाल कलाकार म्हणून काम करायला सुरुवात केलेल्या सरोजजींनी अतिशय खडतर प्रवास केला होता. त्यांनी आयुष्यात प्रचंड स्ट्रगल करून आपले नाव नंबर वनच्या यादीत झळकवले. अवघे १० वर्षे वय असताना चित्रपटसृष्टीत कोरस डान्सर म्हणून त्या काम करू लागल्या. शाळेतून थेट सेटवर पोहोचण्याचा त्यांचा दिनक्रम असायचा. घरची परिस्थिती आणि पाठोपाठची पाच भांवडांची जबाबदारी यामुळे त्यांना नृत्या व्यतिरिक्त इतर दुसरी कामेसुद्धा करायचा प्रयत्न करावा लागला. त्यात के.ई.एम. हॉस्पिटलमध्ये नर्स, ग्लॅक्सो कंपनीत रिसेप्शनिस्ट आणि मेकअप आर्टिस्ट या गोष्टींचा समावेश आहे.

त्या जेव्हा कोरस डान्सर म्हणून काम करायच्या त्यावेळी अभिनेत्रींवर बसवले जात असलेले नृत्य हे त्या नुसतं बघूनच आत्मसात करायच्या, अगदी जसेच्या तसे एकही स्टेप इकडे तिकडे नाही. असेच एकदा सेटवर ही गोष्ट नृत्यदिग्दर्शक सोहनलाल यांच्या लक्षात आली आणि त्यांनी सरोजजींना बोलावून विचारले असता. त्यांनी ते नृत्य अगदी जसेच्या तसे करून दाखवले. त्यांची नृत्यातली ही गती, नृत्याप्रती असलेली समर्पितता, निरिक्षण आणि आकलन शक्ती या आणि अशा अनेक गुणांमुळे त्यावेळचे प्रसिद्ध नृत्यदिग्दर्शक सोहनलाल यांनी सरोजजींना आपले असिस्टंट बनवले. यावेळी त्यांचे वय होते फक्त बारा वर्षे. त्यांच्या मी बघितलेल्या अनेक मुलाखतींमधून त्यांच्याबद्दल चित्रपटसृष्टीतील अनेक दिग्गजांनी काढलेले उद्गार हे आपल्याला खरंच नतमस्तक करतात.

नृत्याप्रती आणि कामाप्रती असलेले प्रचंड प्रेम, मेहनत आणि प्रामाणिकपणा या गुणांमुळे त्यांची नृत्यकला प्रत्येकाच्या नजरेत भरायची. मी तर म्हणेन त्यांच्या रक्ताच्या थेंबाथेंबात नृत्य होते. त्यांचा भूतकाळ हा प्रचंड वाईट होता परंतू हीच नकारात्मक ऊर्जा त्यांनी सकारात्मक ऊर्जेत परिवर्तित करून आपल्या नृत्यात आपल्या कामात स्वतःला झोकून दिले. एक अजब रसायन होत्या त्या.

त्यांच्या या प्रामाणिकपणा, मेहनत आणि अनुभव यांच्या प्रवासाने त्यांना दिग्गज नृत्यदिग्दर्शक बनवलं आणि याच त्यांच्या लाखो लोकांना थिरकायला लावलेल्या हजारो नृत्यांच्या नृत्यशैलीबद्दल आपण पुढील भागात प्रकाश टाकणार आहोत. यातील बऱ्याच गोष्टी नृत्यक्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या किंवा नुसतीच नृत्याची आवड असणाऱ्यांना प्रचंड प्रेरणादायी ठरू शकतात. 


Monday, 29 June 2020

पिंकी प्रियांका


चित्रपटाची कुठलीही पार्श्वभूमी नसलेल्या झारखंड इथल्या कुटुंबात जन्माला आलेली प्रियांका चोप्रा बॉलिवूडमध्ये यशाच्या उत्तुंग शिखरावर पोहोचली. वडील आर्मीमध्ये असल्यामुळे सततच्या बदल्यांमुळे शालेय शिक्षण विविध शाळांमध्ये झाले. शाळेत असताना नाटकात काम करण्याबरोबरच वेस्टर्न आणि क्लासिकल संगीताचे धडे, गायन आणि कथ्थक नृत्याचे प्रशिक्षण तिने घेतले होते. पुढे जाऊन फेमिना मिस इंडियामध्ये दुसरा क्रमांक मिळवलेली प्रियांका २००० साली मिस वर्ल्ड झाली आणि भारताचे नाव उज्ज्वल केले. २००३ साली सनी देओल बरोबर द हिरो या चित्रपटातून तिने या क्षेत्रात पदार्पण केले. पदापर्णातच आपल्यातील असलेल्या टॅलेंटची दखल घ्यायला लावल्यामुळे तिने परत मागे वळून कधी पाहिले नाही. ओळीने एकापेक्षा एक सरस चित्रपटांची तिची यादीच तयार झाली. अर्थात यात चढ उतार नक्कीच होते. ऐतराज, बर्फी, मेरी कोम, बाजीराव मस्तानी इत्यादी चित्रपटांतील तिच्या अभिनयाबरोबरच तिचे नृत्यकौशल्यसुद्धा लपलेले नाही. तशी तर तिने अनेक चित्रपटांत भरपूर नृत्ये केली आहेत पण मला भावलेली तिची काही नृत्ये इथे नमूद करावीशी वाटतात.

बाजीराम मस्तानीतील पिंगा या नृत्याची कोरिओग्राफी ही मराठी मातीशी सांगड घालणारी तर होतीच पण तिला थोडासा क्लासिकल टच पण होता आणि या नृत्यात तिने तिची कामगिरी उत्तम बजावली आहे. राम चाहे लीला चाहे या नृत्यातील तिची अदा अशीच नजर खिळवून ठेवणारी असून याच नृत्यातील शेवटच्या काही ओळींवर असलेल्या नृत्याच्या स्टेप्स तर एकदम लाजवाब केल्या आहेत. तिच्या बऱ्याच नृत्यांमध्ये अगदी तंत्रशुद्ध नृत्यशैली जाणवत असली तरी आत्मविश्वास आणि मेहनत यांचा मिलाफ तिच्या नृत्यात प्रकर्षाने जाणवतो. पिंकी हे पैसेवालो की हे याचंच एक उत्तम उदाहरण म्हणता येईल यात अंदाजे ६० ते ७० मेल डान्सरच्या मॉब बरोबर केलेले हे विनोदी ढंगातील नृत्य बघत राहावेसे वाटते. अर्थात याचे बहुतांशी श्रेय कोरिओग्राफर गणेश आचार्य यांना जाते. मला स्वतःला हे नृत्य बघताना मजा तर आलीच पण शिकायलासुद्धा खूप मिळाले. मेल कोरसवर घेतलेले नृत्याचे शॉट्स आणि त्यात प्रियांकाच्या हावभावांची सांगड खूप कमाल झाली आहे. प्रचंड एनर्जिटिक नृत्य आहे हे. याशिवाय डॉन २ मधील तिचे आजकी रात या गाण्यावरील वेस्टर्न नृत्य असेच नेत्रसुखद झालेले आहे. देसी गर्ल, गुनगुनगुणारे, तुने मारी एण्ट्री अशी अनेक नृत्ये उदाहरणादाखल घेता येतील.

बॉलिवूडप्रमाणेच तिने हॉलिवूडमध्येही आपल्या अभिनयाची चुणूक दाखवली आहे. इन माय सिटी आणि एक्सॉटिक ही तिने गायलेली गाणी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्ध झाली आहेत. तिच्या फॅशन चित्रपटांतील अभिनयाला नॅशनल अवॉर्ड मिळाले असून तिला पद्मश्री हा मानाचा किताबसुद्धा बहाल झाला आहे. वेंटिलेटर या मराठी चित्रपटाची निर्मिती करून तिने आपले वेगळेपण सिद्ध केले आहे. 

Sunday, 21 June 2020

कपूर गर्ल्स

बॉलिवूडच्या प्रथम घराण्याच्या सुपुत्र्या, शोमॅन राजकपूर यांच्या नाती करिश्मा आणि करिना. कपूर घराण्यातील मुलींना या क्षेत्रापासून आतापर्यंत लांबच ठेवण्यात आले होते. परंतू या नियमाचं प्रथमच उल्लंघन केलं ते बबिता आणि रणधीर कपूर यांची कन्या करिश्माने आणि तिचा कित्ता गिरवला करिनाने.  

लहानपणापासूनच चित्रपटाचे बाळकडू मिळालेल्या या दोन्ही बहिणींना इथे दमदार कारकीर्द करणं कठीण गेलं नाही. १९९१ साली वयाच्या अवघ्या सतराव्या वर्षी प्रेमकैदी या चित्रपटातून करिश्मा कपूरने या क्षेत्रात पाऊल ठेवले. सुरुवातीला तिला प्रचंड टीकेला सामोरं जावं लागलं तरी हळूहळू आपल्या अभिनयात, नृत्यात, दिसण्यात आणि वावरण्यात करिश्माने लक्षणीय बदल केला आणि ९० च्या दशकात तिने आपल्या चित्रपटात कमालीचा भिडस्तपणा दाखवला होता. जो तिच्या खानदानातील सदस्यांपासून इतरांपर्यंत सगळ्यांनाच पचनी पडायला थोडा अवघड गेला होता. तिची खास केमिस्ट्री जुळली ती गोविंदा आणि सलमान खान यांच्याबरोबर. गोविंदाबरोबर तिची एकापेक्षा एक सरस अशी अनेक नृत्ये बघायला मिळाली. गोविंदाची स्वतःची अशी एक शैली तर होतीच परंतु चित्रपटांतील कट मुव्हमेंटच्या नृत्यात पण तो नंबर वन होता. नृत्यात एक्स्पर्ट असलेल्या गोविंदाच्या नृत्याला तितक्याच ताकदीने करिश्माने साथ दिली. तिथे ती तसूभरसुद्धा कमी पडली नाही. मग त्या दोन दोन बीट्सच्या चेंज असलेल्या स्टेप्स असू देत किंवा हाताच्या कट मुव्हमेंट असू देत तिने आपल्या नृत्यातला सफाईदारपणा चोख दाखवला आहे. इतकेच काय दोघांची विनोदी ढंगातलीसुद्धा बरीच नृत्ये आहेत त्यातसुद्धा ती कुठेही अनैसर्गिक वाटत नाही. तिच्या सगळ्या नृत्यांमध्ये तिने घेतलेली मेहनत दिसून येते. दिल तो पागल हैमध्ये माधुरी दिक्षित सारख्या मातब्बर नृत्यांगनेबरोबरसुद्धा तिने आपल्या नृत्याचे नाणे खणखणीत वाजवले होते. चित्रपटागणिक तिच्या अभिनयात आलेल्या प्रगल्भपणा सुद्धा आपल्याला मान्य करावा लागतो.

नव्वदचं दशक तिने गाजवलं तर २००० साली करिनासुद्धा चित्रपटसृष्टीत आपलं प्रस्थ सिद्ध कऱण्यासाठी सज्ज झाली होती. आई बबिताचा दोघींचं करिअर चित्रपटसृष्टीत सेट करण्याचा आग्रहीपणा, दोन्ही बहिणींना नितळ गोऱ्या रंगाबरोबर मिळालेले निळे डोळे, धारदार नाक या सौंदर्यखुणा, त्यात वडिलोपार्जित नाव आणि वारसा यांची जोड त्यांच्या करिअरच्या पथ्यावर पडली. रेफ्युजी चित्रपटाने सुरुवात करत करिना हळूहळू तरुणाईची स्टाईल आयकॉनच बनली.

करिश्मा प्रमाणेच करिनानेसुद्धा टॉपच्या सर्व अभिनेत्यांबरोबर काम केले आहे. हलकट जवानी, फेविकॉल से, ये मेरा दिल अशा बऱ्याच आयटम साँगनी तिने नृत्याकडे तरुणपिढीचा बघण्याचा दृष्टिकोन बदलवला. तिच्या झिरो फिगर या कन्सेप्टनी तर अनेक मुलींना व स्त्रियांना अक्षरशः वेड लावलं.

परंतू दोन बहिणींच्या नृत्यशैलींबद्दल म्हणाल तर एक कमालीची मेहनती आणि त्या प्रवाहात वाहणारी तर दुसरी आपल्या स्वतःच्या प्रवाहात वाहवून नेणारी. करिनाची नृत्ये बघताना तिचा स्वतःचा प्रवाह किंवा तिचा एक अंमल आपल्याला जास्त जाणवतो. ठरावीक मर्यादेनंतर स्टेप्ससाठी घ्यावी लागणारी मेहनत तिच्यात दिसत नाही. सौंदर्य, फिगर आणि स्टाईल या गोष्टींना नृत्यात जास्त महत्त्व दिले गेल्याचे जाणवते.

दोन बहिणींच्या चित्रपटसृष्टीतील करिअरमध्ये साधारण दहा वर्षांचा काळ आहे. या दहा वर्षांच्या काळामध्ये मोठी बहिण काळाच्या रंगात रंगलेली दिसते तर धाकटी बहिण आपल्या रंगात काळाला रंगवताना दिसते. त्यामुळे काळातील हे अंतर आणि नृत्यातील तफावत बरंच काही सांगून जाते. ही काळाची, मेहनतीची आणि स्टाईलची तफावत जरी असली तरी दोघीही त्यांच्या त्यांच्या ठिकाणी प्रचंड यशस्वी ठरलेल्या अभिनेत्या आहेत आणि म्हणूनच कपूर खानदानाच्या चित्रपटाचा वारसा त्यांच्या मुलींनीही तितक्याच ताकदीने आणि यशस्वीपणे पुढे नेला हे आपल्यालाही मान्य करावं लागेल. 


Monday, 8 June 2020

कतरिनाचा कैफ

अभिनेत्री म्हणून स्वतःच्या मर्यादा माहीत असून आणि त्याप्रमाणेच स्वतःला किंबहुना आपल्यातील त्याच नेमकेपणावर भर देऊन प्रेक्षकांसमोर सादर होणारी अभिनेत्री म्हणजे कतरिना कैफ. दिसायला जितकी सुंदर तितकाच इनोसंट चेहरा लाभलेली. कतरिनातील मला जाणवलेला महत्त्वाचा गुण म्हणजे तिला जे जमते नेमके तेच ती प्रभावीपणे प्रेक्षकांसमोर प्रस्तुत करते. आतापर्यंत अनेक नृत्यांवर तिने आपले नृत्यकौशल्य दाखवले आहे. त्यातील बहुतांशी नृत्ये ही आयटम साँगवर आहेत परंतू तरीही तिच्या त्या नृत्यांमध्ये कुठेही भडकपणा जाणवला नाही किंवा त्या नृत्यांना अश्लिलतेची झालर आली नाही. कदाचित तिला मिळालेल्या इनोसंट चेहऱ्याच्या दैवी देणगीमुळे असेल.

काळ बदलला तशी नृत्याची संकल्पनाही बदलली. पूर्वी शास्त्रीय नृत्यालाच जनमाणसात प्रचंड मान्यता होती. हळूहळू आपल्या मातीच्या रांगड्या लोककलेकडे सुद्धा मनं वळू लागली...आणि आताच्या बदलत्या काळानुसार नवीन पिढीलाच नाही तर चिमुरड्यांनासुद्धा आयटम साँगवर नृत्य करण्याचा मोह होतो. अर्थात त्यांना त्यातलं काही कळत नसतं हा भाग वेगळा. पूर्वीच्या चित्रपटात असं आयटम साँग वेगळ्या हिरोईनमार्फत करवून घेतलं जायचं. चित्रपटाची मूळ नायिका ही नृत्ये करायची नाही. परंतू बदलत्या काळानुसार हल्ली चित्रपटाची हिरोईनच ही नृत्ये करत असल्यामुळे तिचा प्रभाव नृत्यप्रेमींवर निश्चितच पडू लागला आहे. आपल्याला जिकडे तिकडे ही नृत्ये सादर होताना दिसतात आणि त्यामागची मानसिकता झपाट्याने बदलताना दिसत आहे.

बहुतांश चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठी या आयटम साँगचा उपयोग केला जातो. यात नृत्यदिग्दर्शकाचं कसब पणाला लागतं. अवघ्या तीन मिनिटात त्याला प्रेक्षकांची मन जिंकायची असतात. सिगनेचर स्टेप, स्टंटबाजी किंवा एरोबिक मुव्हमेंट्स यासारख्या तंत्राचा वापर करत नृत्यदिग्दर्शक ते आव्हान पेलण्याचं प्रयत्न करतात. या सगळ्यात नृत्यदिग्दर्शकाला उपयोगी पडतो तो गाणं सादर करणारा कलाकार. कतरिनाने हे काम एक दोन नाही तर कित्येक गाण्यांमध्ये कौशल्याने पार पाडलेले आहे. 

त्यामुळेच कतरिना कैफच्या नृत्यांत आयटम साँगचीसुद्धा विविधता दिसते. चिकनी चमेलीमध्ये ती देसी ढंगात नाचली आहे तर मेरे माहिया सनम जानममध्ये तिने एरोबेटिक मुव्हमेंट्समध्ये स्वतःला अगदी परफेक्ट बसवून घेतलं आहे. या नृत्यासाठी आवश्यक असलेली तिची शरिराची लवचिकता बघून थक्क व्हायला होतं.

एकाच पठडीतील नृत्ये तिने केलेली नाहीत, हेसुद्धा तिचं वैशिष्ट्य. तिच्या प्रत्येक नृत्यदिग्दर्शकाने तिला वेगळ्या पद्धतीचे नृत्य देण्याचा प्रयत्न केलाय आणि त्याचवेळी कतरिनानेसुद्धा त्या नृत्यांचे सादरीकरण तितक्याच नावीन्यपूर्ण पद्धतीने आणि हावभावांनी प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केलाय. तिने भरपूर आयटम साँगवर वेगवेगळी नृत्ये  करून कुठेच तिच्या नृत्यात तोचतोचपणा आलेला नाही. म्हणजे ते नावीन्य आणण्यामध्ये कुठेतरी ती यशस्वी नक्कीच झाली आहे. नृत्यातला, पोशाखातला आणि हावभावातला वेगळेपणा जपण्याचं कसब तिला व्यवस्थित जमलेलं आहे आणि हेच तिचं खरं कौशल्य आहे.

आयटम साँग प्रेक्षकांपर्यंत लवकर पोहोचतात आणि मग अशी प्रचंड प्रसिद्धी मिळालेल्या हिट गाण्यांवर नृत्य करण्याची एकच लाट येते. नवोदितांना या नृत्यांचा मोह होतो पण ही नृत्ये करताना किंवा या नृत्यांची छाप स्वतःवर पाडून घेताना आपल्याला स्वतःला थोडे भान ठेवायला हवे. नृत्याचे हावभाव एका मर्यादेला ओलांडणारे नसावेत त्याचबरोबर तुमच्या पेहरावाचेसुद्धा भान असायलाच हवे. उत्तम नृत्य म्हणून तुमचे सादरीकरण असेल तर प्रेक्षकांना नक्कीच आवडतं. कतरिनाच्या आयटम साँगने प्रभावित होणारी पिढी तिच्या नावीन्याचा प्रयत्न आणि मेहनती वृत्तीचा कित्ता गिरवेल, अशी अपेक्षा.


माझ्या आठवणीतील होळी

  होळी, होरी, हवली, शिमगा अशा अनेक नावांनी सजलेला अतिशय धार्मिक आणि तितकाच मस्तीचा, आनंदाचा आणि जिव्हाळ्याचा असलेला हा सण लहान थोरांपर्यंत स...